Prawo medyczne – co to jest?

Prawo medyczne to dział prawa, który reguluje zasady udzielania świadczeń zdrowotnych, prawa i obowiązki pacjentów oraz personelu medycznego, a także odpowiedzialność za błędy w leczeniu. Nie jest to jedna ustawa, lecz zbiór przepisów rozsianych po wielu aktach – od Konstytucji, przez ustawy szczegółowe, aż po rozporządzenia Ministra Zdrowia i prawo unijne. W praktyce prawo medyczne odpowiada na pytania, które dotyczą każdego z nas: jaką opiekę gwarantuje państwo, kiedy lekarz może działać bez zgody pacjenta i jak dochodzić odszkodowania za szkodę powstałą podczas leczenia.

Ten obszar prawa łączy w sobie elementy prawa cywilnego, administracyjnego i karnego. Z jednej strony chroni pacjenta jako słabszą stronę relacji z systemem ochrony zdrowia, z drugiej – wyznacza ramy, w jakich legalnie działają lekarze, pielęgniarki, szpitale i przychodnie. Poniżej wyjaśniam, z czego składa się prawo medyczne, jakie prawa daje pacjentowi i co realnie zmieniło się w ostatnim czasie.

Czym dokładnie jest prawo medyczne?

Prawo medyczne (nazywane też prawem ochrony zdrowia) obejmuje normy regulujące relacje między pacjentem, personelem medycznym, placówkami leczniczymi i instytucjami państwa. Jego rdzeniem jest relacja terapeutyczna, czyli stosunek między tym, kto leczy, a tym, kto jest leczony.

Warto rozróżnić trzy typy aktów prawnych, które się tu przeplatają, bo potocznie bywają mylone:

• Ustawa – akt uchwalany przez Sejm i Senat, podstawowe źródło praw i obowiązków (np. ustawa o prawach pacjenta).
• Rozporządzenie – akt wykonawczy wydawany m.in. przez Ministra Zdrowia, doprecyzowujący ustawę (np. standardy organizacyjne czy stawki świadczeń).
• Dyrektywa i rozporządzenie unijne – akty prawa Unii Europejskiej; rozporządzenie obowiązuje wprost, dyrektywę państwo członkowskie musi najpierw wdrożyć do prawa krajowego.

Ta hierarchia ma znaczenie praktyczne. Jeśli rozporządzenie jest sprzeczne z ustawą, to ustawa ma pierwszeństwo. A jeśli ustawa krajowa kłóci się z bezpośrednio stosowanym prawem unijnym – pierwszeństwo zyskuje prawo Unii.

Jakie ustawy tworzą podstawy prawa medycznego w Polsce?

Fundamentem są cztery ustawy, które warto znać z pełnej nazwy, bo do nich odsyła większość spraw zdrowotnych.

1. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – centralny akt katalogujący prawa pacjenta i powołujący organ stojący na ich straży.
2. Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – reguluje wykonywanie zawodu, zgodę pacjenta, eksperyment medyczny i tajemnicę lekarską.
3. Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej – określa, na jakich zasadach działają podmioty lecznicze (szpitale, przychodnie, praktyki).
4. Ustawa z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – wyznacza, co i komu przysługuje w ramach NFZ.

Do tego dochodzą akty branżowe: o zawodach pielęgniarki i położnej, o niektórych zawodach medycznych, o ratownictwie medycznym, o ochronie zdrowia psychicznego, a także liczne rozporządzenia Ministra Zdrowia. Tłem dla wszystkich pozostaje ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, na podstawie której dochodzi się odszkodowań i zadośćuczynień za błędy medyczne.

Co istotne, ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty doczekała się w ostatnim czasie nowego tekstu jednolitego, uwzględniającego zmiany m.in. z zakresu szczególnej opieki geriatrycznej i niektórych zawodów medycznych. To dobry sygnał, że przepisy w tym obszarze są aktualizowane częściej, niż mogłoby się wydawać – dlatego przy każdej konkretnej sprawie warto sprawdzić najnowszy tekst jednolity.

Jakie prawa daje pacjentowi prawo medyczne?

To pytanie, które najczęściej trafia do wyszukiwarek. Ustawa o prawach pacjenta gwarantuje szereg uprawnień, których nie wolno ograniczać poza wyraźnie wskazanymi wyjątkami.

Najważniejsze prawa pacjenta to:

• Prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających aktualnej wiedzy medycznej.
• Prawo do informacji o swoim stanie zdrowia, rozpoznaniu, metodach leczenia i rokowaniu, przekazanej w przystępny sposób.
• Prawo do wyrażenia zgody na świadczenie zdrowotne – oraz do odmowy, po uzyskaniu rzetelnej informacji.
• Prawo do dokumentacji medycznej – wglądu w nią, a także otrzymania kopii lub wyciągu.
• Prawo do tajemnicy informacji o stanie zdrowia.
• Prawo do poszanowania intymności i godności, w tym do obecności osoby bliskiej.
• Prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza, gdy mają one wpływ na prawa lub obowiązki pacjenta.

Ten ostatni mechanizm działa konkretnie: sprzeciw wnosi się do Komisji Lekarskiej działającej przy Rzeczniku Praw Pacjenta, w terminie 30 dni od wydania opinii albo orzeczenia. To przykład, że prawa pacjenta nie są deklaracją, lecz mają realną procedurę egzekwowania.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej wskazuje też grupy uprzywilejowane w dostępie do opieki – są to m.in. dzieci, kobiety w ciąży, osoby z niepełnosprawnościami i osoby w podeszłym wieku.

Kto stoi na straży praw pacjenta?

Centralnym organem jest Rzecznik Praw Pacjenta – centralny organ administracji rządowej powoływany przez Prezesa Rady Ministrów. To do niego trafiają zgłoszenia o naruszeniu praw pacjenta, on prowadzi postępowania wyjaśniające i może żądać wyjaśnień oraz dostępu do dokumentacji od placówek medycznych.

Oprócz Rzecznika w systemie funkcjonują inne instytucje, do których warto kierować sprawy w zależności od ich charakteru:

• Okręgowe i Naczelna Izba Lekarska oraz rzecznicy odpowiedzialności zawodowej – w sprawach przewinień zawodowych lekarzy.
• Narodowy Fundusz Zdrowia – w sprawach dostępu do świadczeń finansowanych ze środków publicznych.
• Sądy powszechne – w sprawach cywilnych o odszkodowanie i zadośćuczynienie oraz w sprawach karnych.
• Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie – w razie skargi na decyzje wydane w trybie kompensacyjnym.

Dobra praktyka jest taka, by przed skierowaniem sprawy ustalić właściwy organ – złożenie wniosku w niewłaściwym miejscu wydłuża postępowanie, choć zwykle pismo zostaje przekazane zgodnie z właściwością.

Jak dochodzić odszkodowania za błąd medyczny bez sądu?

To jedna z najważniejszych zmian w prawie medycznym ostatnich lat. Na mocy nowelizacji ustawy o prawach pacjenta powstał Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych, którym dysponuje Rzecznik Praw Pacjenta. Zastąpił on wcześniejsze wojewódzkie komisje do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych.

Najważniejsza zaleta tej ścieżki: nie trzeba udowadniać winy lekarza ani szpitala. Kluczowe jest wykazanie, że doszło do zdarzenia medycznego, którego z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć przy leczeniu zgodnym z aktualną wiedzą medyczną. Wniosek składa się do Rzecznika Praw Pacjenta, a decyzja powinna zapaść w terminie 3 miesięcy. Wypłata następuje w ciągu 14 dni od przyjęcia świadczenia i jest zwolniona z podatku dochodowego.

Trzeba jednak znać granice tej procedury:

• Fundusz obejmuje zdarzenia w szpitalu (w tym na izbie przyjęć i SOR) w ramach świadczeń finansowanych ze środków publicznych.
• Nie obejmuje podstawowej opieki zdrowotnej, sanatoriów, rehabilitacji ani leczenia komercyjnego.
• Przyjęcie świadczenia oznacza rezygnację z pozwu cywilnego przeciw placówce; odmowa lub odrzucenie wniosku otwiera natomiast drogę sądową.

Kwoty są corocznie waloryzowane. Według najnowszego komunikatu Rzecznika Praw Pacjenta maksymalna wysokość świadczenia dla poszkodowanego pacjenta wynosi 230 821 zł, a dla osoby bliskiej zmarłego pacjenta do 115 411 zł; ryczałtowa opłata od wniosku to 348 zł (zwracana w razie przyznania świadczenia). Ponieważ stawki te są rewaloryzowane co roku, przed złożeniem wniosku warto zweryfikować aktualne wartości u Rzecznika Praw Pacjenta.

Trwają też prace nad rozszerzeniem Funduszu – rozważane jest m.in. objęcie nim zdarzeń z udziałem zespołów ratownictwa medycznego oraz podniesienie kwot świadczeń. Zmiany te mają charakter projektowy i nie weszły jeszcze w życie, więc dziś obowiązuje stan opisany powyżej.

Najczęstsze błędy pacjentów i jak ich unikać

Z perspektywy spraw, które trafiają do organów ochrony praw pacjenta, kilka błędów powtarza się szczególnie często:

• Brak kopii dokumentacji medycznej. To główny dowód w każdej sprawie. Pacjent ma prawo ją otrzymać – warto wystąpić o nią wcześnie, a nie dopiero przy sporze.
• Mylenie ścieżek dochodzenia roszczeń. Tryb kompensacyjny przed Rzecznikiem i pozew cywilny to dwie różne drogi, których konsekwencje się wykluczają po przyjęciu świadczenia.
• Przekroczenie terminów. Wiele uprawnień jest ograniczonych czasowo, jak choćby 30-dniowy termin na sprzeciw wobec orzeczenia lekarza.
• Ogólnikowy opis sprawy. „Coś poszło nie tak” nie wystarcza – liczy się precyzyjny opis przebiegu leczenia poparty dokumentacją.

Prawo medyczne daje realne narzędzia, ale skuteczność zależy od staranności pacjenta. Ponieważ przepisy, stawki i terminy bywają nowelizowane, każdą konkretną sprawę warto skonfrontować z aktualnym tekstem jednolitym właściwej ustawy oraz z bieżącymi komunikatami Rzecznika Praw Pacjenta – to właśnie tam prawo medyczne przekłada się na konkretne uprawnienia.