Radca prawny w sprawach rodzinnych może zrobić praktycznie wszystko, co adwokat: doradzić przed rozstaniem, napisać pozew o rozwód lub separację, reprezentować klienta w sprawie o alimenty, władzę rodzicielską i kontakty z dzieckiem, przygotować podział majątku, prowadzić sprawę o ustalenie lub zaprzeczenie ojcostwa, a gdy konflikt przeradza się w sprawę karną – występować jako pełnomocnik pokrzywdzonego albo obrońca. Ograniczenia są wąskie i dotyczą konkretnych sytuacji, nie całej kategorii spraw rodzinnych.
Radca prawny czy adwokat – skąd wzięło się to pytanie
Przekonanie, że „od rozwodów jest adwokat, a radca od firm”, ma źródło w dawnym podziale tych zawodów. Dziś nie odpowiada stanowi prawnemu. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych pozwala radcy świadczyć pomoc prawną osobom fizycznym w sprawach cywilnych, w tym rodzinnych, na takich samych zasadach jak adwokat. Przed sądem okręgowym w sprawie rozwodowej, sądem rejonowym w sprawie o kontakty czy sądem apelacyjnym w postępowaniu odwoławczym oba zawody mają identyczne uprawnienia pełnomocnika.
Różnica, która może mieć znaczenie w sprawach rodzinnych, dotyczy obrony w postępowaniu karnym. Radca prawny może być obrońcą od lipca 2015 r., jednak ustawa o radcach prawnych wyłącza tę możliwość, gdy pozostaje on w stosunku pracy, czyli jest na przykład etatowym prawnikiem w urzędzie lub spółce i dodatkowo prowadzi kancelarię. Jeśli więc w tle rozwodu toczy się postępowanie o znęcanie się, a klient potrzebuje obrońcy, trzeba upewnić się, że radca wykonuje zawód w kancelarii lub spółce, a nie na etacie.
Przy wyborze pełnomocnika większe znaczenie od tytułu zawodowego ma to, czy dana osoba na co dzień prowadzi sprawy rodzinne. Postępowania przed wydziałem rodzinnym mają własną specyfikę: pojawiają się opinie opiniodawczych zespołów sądowych specjalistów, wywiady kuratorów czy wysłuchanie dziecka. Znajomość tych procedur jest ważniejsza niż to, czy na pieczęci widnieje „radca prawny”, czy „adwokat”.
Rozwód i separacja: najwięcej pracy wykonuje się przed pozwem
Osoba myśląca o rozwodzie zwykle wyobraża sobie pełnomocnika przede wszystkim na sali rozpraw. Tymczasem na przebieg sprawy mocno wpływają wcześniejsze decyzje: czy żądać orzeczenia o winie, jak opisać rozkład pożycia, jakie dowody zabezpieczyć i czy da się uzgodnić z drugą stroną kwestie dotyczące dzieci oraz mieszkania. Radca prawny pomaga je uporządkować, zanim pozew trafi do sądu okręgowego.
Najczęściej praca radcy przy rozwodzie obejmuje:
-
ocenę, czy w danej sytuacji opłaca się walczyć o orzeczenie winy, z uwzględnieniem skutków dla alimentów między byłymi małżonkami;
-
przygotowanie pozwu albo odpowiedzi na pozew wraz z wnioskami dowodowymi;
-
wniosek o zabezpieczenie na czas procesu, na przykład alimentów na dziecko lub sposobu kontaktów;
-
negocjacje z pełnomocnikiem drugiej strony i przygotowanie porozumienia rodzicielskiego;
-
udział w rozprawach, w tym w przesłuchaniu świadków i stron;
-
ocenę wyroku i ewentualną apelację.
Separacja przebiega według podobnych reguł procesowych, choć wywołuje inne skutki: małżeństwo nadal trwa, a strony nie mogą zawrzeć nowego związku małżeńskiego. Radca może pomóc ocenić, która droga lepiej odpowiada sytuacji klienta, zwłaszcza gdy jedna ze stron nie chce rozwodu z powodów religijnych albo liczy na pojednanie.
W 2026 r. sporo mówiło się o możliwości rozwodu przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego w przypadku małżonków bez małoletnich dzieci. Ustawa przewidująca takie rozwiązanie została jednak zawetowana przez Prezydenta 30 kwietnia 2026 r. Rozwód nadal orzeka wyłącznie sąd okręgowy, również wtedy, gdy oboje małżonkowie są zgodni.
Przykładowo małżonkowie po dwunastu latach małżeństwa mają dwoje dzieci i wspólne mieszkanie z kredytem. Żona chce rozwodu z orzeczeniem o winie męża, ponieważ ten wyprowadził się do innej partnerki. Radca prawny analizuje, czy zebrane dowody wystarczą do wykazania winy, ile może potrwać proces z przesłuchaniem świadków i opinią dotyczącą dzieci oraz co klientka może realnie zyskać. Jeśli jej głównym celem są stabilne alimenty i mieszkanie dla dzieci, może się okazać, że szybciej osiągnie je w drodze porozumienia niż w wieloletnim sporze o winę. Ostateczną decyzję podejmuje klientka, znając konsekwencje obu wariantów.
Dziecko po rozstaniu rodziców
Sprawy dotyczące dzieci zajmują dużą część praktyki prawników rodzinnych i często toczą się niezależnie od rozwodu. Rodzice żyjący w związku nieformalnym, rozwiedzeni kilka lat wcześniej albo nadal pozostający w małżeństwie mogą potrzebować rozstrzygnięcia sądu rejonowego w sprawie władzy rodzicielskiej, miejsca zamieszkania dziecka, kontaktów lub alimentów.
Alimenty
Przy alimentach radca prawny pomaga przede wszystkim ustalić wysokość roszczenia: zestawić usprawiedliwione potrzeby dziecka z możliwościami zarobkowymi zobowiązanego rodzica. Problemem bywa przedstawienie sądowi jednej kwoty bez rozpisania wydatków i bez dowodów. Sąd nie zasądzi więcej, niż zostanie wykazane, a braków w dokumentacji nie zawsze da się skutecznie uzupełnić na ostatniej rozprawie.
Osoba dochodząca alimentów jest ustawowo zwolniona od kosztów sądowych, więc samo wniesienie sprawy nie wymaga dużych nakładów. Pełnomocnik może natomiast pomóc przy wniosku o zabezpieczenie alimentów na czas postępowania, przy ustalaniu zarobków zobowiązanego, który ukrywa dochody, a później także przy podwyższeniu lub obniżeniu świadczenia po zmianie okoliczności.
Władza rodzicielska, kontakty i istotne sprawy dziecka
Spór o to, z kim dziecko ma mieszkać i jak często spotykać się z drugim rodzicem, bywa bardziej emocjonalny niż finansowy. Radca przekłada oczekiwania rodzica na konkretny i możliwy do wykonania harmonogram kontaktów oraz przygotowuje klienta do badania w opiniodawczym zespole sądowych specjalistów. Pilnuje również, aby wnioski dowodowe dotyczyły dobra dziecka, a nie wzajemnych pretensji rodziców, ponieważ to właśnie dobro dziecka jest dla sądu punktem odniesienia.
Osobną kategorią są tak zwane istotne sprawy dziecka. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy wymaga, aby rodzice posiadający władzę rodzicielską rozstrzygali je wspólnie. Jeśli nie mogą dojść do porozumienia, decyzję podejmuje sąd opiekuńczy. Może chodzić o wyrobienie paszportu, zmianę szkoły, poważny zabieg medyczny albo dłuższy wyjazd za granicę. Radca prawny przygotowuje wniosek do sądu, którego rozstrzygnięcie zastąpi zgodę drugiego rodzica, i ocenia, czy sytuacja uzasadnia również żądanie zabezpieczenia.
Przykładem może być matka ośmioletniego syna, która dostaje propozycję pracy w Niemczech na trzy lata i chce zabrać dziecko ze sobą, lecz ojciec nie wyraża zgody. Samowolny wyjazd mógłby zostać potraktowany jako uprowadzenie dziecka w rozumieniu konwencji haskiej dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę, a sąd niemiecki mógłby nakazać jego powrót do Polski. Radca prawny może w takiej sytuacji przygotować drogę sądową: wniosek o zmianę miejsca pobytu dziecka, propozycję nowego harmonogramu kontaktów z ojcem obejmującego ferie i wakacje oraz dowody, że wyjazd służy dobru syna. Sprawy o powrót dziecka na podstawie tej konwencji rozpoznają w Polsce wyłącznie wyznaczone sądy okręgowe i robią to w przyspieszonym trybie. W takich konfliktach szczególne znaczenie ma doświadczenie prawnika w sprawach transgranicznych.
Majątek małżonków: co robi radca, a co notariusz
W sprawach majątkowych łatwo pomylić role radcy prawnego i notariusza. Umowa majątkowa małżeńska, potocznie nazywana intercyzą, wymaga formy aktu notarialnego, dlatego sporządza ją notariusz. Jest on jednak bezstronny i nie reprezentuje interesów żadnego z małżonków. Radca prawny może przeanalizować projekt umowy z perspektywy jednej strony, wskazać ryzyka związane na przykład z prowadzoną działalnością gospodarczą albo kredytem oraz zaproponować zmiany przed podpisaniem dokumentu.
Po ustaniu wspólności majątkowej, wskutek rozwodu, umowy albo wyroku ustanawiającego rozdzielność, pozostaje jeszcze podział majątku. Radca pomaga ustalić jego skład, rozliczyć nakłady z majątku osobistego na wspólny i odwrotnie oraz przygotować rozwiązanie dotyczące mieszkania obciążonego kredytem. W postępowaniu sądowym reprezentuje klienta. Gdy małżonkowie są zgodni, może przygotować projekt umowy o podział lub zgodny wniosek do sądu.
Ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd, również z datą wsteczną, wymaga wykazania ważnych powodów, takich jak trwonienie majątku przez małżonka czy zaciąganie długów bez wiedzy drugiej strony. W takiej sprawie znaczenie ma już etap zbierania dowodów.
Pochodzenie dziecka i przysposobienie
Sprawy o ustalenie ojcostwa, zaprzeczenie ojcostwa czy ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa zdarzają się rzadziej niż rozwody, lecz łatwo w nich przeoczyć terminy. Mąż matki może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do osiągnięcia przez dziecko pełnoletności. Po upływie terminu traci możliwość samodzielnego wniesienia takiego powództwa, nawet jeśli wynik badania DNA nie pozostawia wątpliwości. Radca prawny ustala, jaki termin ma zastosowanie, kto może wystąpić z powództwem i jakie dowody będą potrzebne.
Przy przysposobieniu, najczęściej dziecka współmałżonka, radca przygotowuje wniosek, wyjaśnia, czyja zgoda jest wymagana, i reprezentuje wnioskodawcę w postępowaniu przed sądem opiekuńczym.
Gdy sprawa rodzinna staje się sprawą karną
Konflikt rodzinny nie zawsze pozostaje wyłącznie sprawą wydziału rodzinnego. W tle rozwodów i sporów alimentacyjnych mogą pojawić się między innymi dwa przestępstwa. Znęcanie się nad osobą najbliższą, uregulowane w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jest ścigane z urzędu, a wyrok skazujący może mieć znaczenie dowodowe w sprawie o winę rozkładu pożycia czy ograniczenie władzy rodzicielskiej. Niealimentacja dotyczy natomiast rodzica, który uchyla się od płacenia alimentów określonych orzeczeniem, ugodą lub umową, gdy zaległości osiągną równowartość co najmniej trzech świadczeń okresowych.
W takich sprawach radca prawny może:
-
reprezentować osobę pokrzywdzoną jako pełnomocnik, w tym jako oskarżyciela posiłkowego;
-
przygotować zawiadomienie o przestępstwie;
-
bronić osoby podejrzanej lub oskarżonej, o ile nie pozostaje w stosunku pracy;
-
skoordynować postępowanie karne z równolegle toczącą się sprawą rodzinną.
Osobną funkcją jest reprezentant dziecka. Jeżeli interes dziecka pozostaje w sprzeczności z interesem rodzica, na przykład gdy dziecko jest pokrzywdzonym, a oskarżonym jest ojciec, rodzic nie może reprezentować dziecka. Sąd ustanawia wtedy reprezentanta, którym zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym jest co do zasady adwokat lub radca prawny wykazujący szczególną znajomość spraw dotyczących dzieci albo po odpowiednim szkoleniu. Wcześniej ta sama funkcja nosiła nazwę kuratora reprezentującego dziecko. Radca występujący w tej roli nie działa na zlecenie żadnego z rodziców, lecz w interesie małoletniego.
Jedna rodzina, jeden radca? Kiedy trzeba poszukać dwóch prawników
Małżonkowie rozstający się zgodnie czasem proponują, by skorzystać z jednego prawnika i w ten sposób obniżyć koszty. Radca prawny nie może jednak reprezentować obu stron sporu. Zasady etyki zawodowej radców prawnych zabraniają prowadzenia sprawy, gdy interesy klientów są sprzeczne, a przy rozwodzie czy podziale majątku występuje taki konflikt nawet wtedy, gdy strony osiągnęły porozumienie. Zakaz dotyczy też sytuacji, w której radca wcześniej doradzał drugiemu małżonkowi.
Zgodni małżonkowie mogą natomiast skorzystać z mediacji. Mediatorem może być również radca prawny, który w tej roli pozostaje bezstronny i nie reprezentuje żadnej ze stron. Jeśli każde z małżonków chce mieć własnego doradcę, na mediację mogą przyjść z pełnomocnikami. Ugodę zawartą przed mediatorem sąd może następnie zatwierdzić.
Znaczenie ma również tajemnica zawodowa. Radca prawny ma obowiązek zachować w tajemnicy wszystko, czego dowiedział się w związku z udzielaniem pomocy prawnej. Osoba pozostająca w konflikcie rodzinnym może więc przekazać mu informacje dotyczące sytuacji finansowej, zdrowotnej czy relacji z dziećmi bez obawy, że zostaną ujawnione drugiej stronie.
Pomoc radcy przy ograniczonym budżecie
Koszt pełnomocnika zniechęca część osób do korzystania z pomocy prawnej w sprawach rodzinnych. Istnieją jednak dwie drogi, które pozwalają taki koszt ograniczyć albo wyeliminować.
Pierwszą jest nieodpłatna pomoc prawna na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej. W punktach prowadzonych przez powiaty dyżurują między innymi radcowie prawni. Z porady może skorzystać osoba, która złoży oświadczenie, że nie jest w stanie ponieść kosztów odpłatnej pomocy prawnej. Można tam uzyskać poradę dotyczącą alimentów, rozwodu czy kontaktów z dzieckiem oraz pomoc w przygotowaniu projektu pisma, w tym wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Nieodpłatna pomoc prawna nie obejmuje reprezentowania klienta przed sądem.
Drugą możliwością jest pełnomocnik z urzędu. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia prawnika bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny, może wystąpić do sądu o jego ustanowienie, wykazując swoją sytuację majątkową i rodzinną. Po uwzględnieniu wniosku sąd zwraca się do okręgowej izby radców prawnych albo okręgowej rady adwokackiej o wyznaczenie pełnomocnika. Wyznaczony radca prawny ma takie same obowiązki jak pełnomocnik z wyboru.
Przykładowo kobieta samotnie wychowująca dwoje dzieci, pracująca za wynagrodzenie zbliżone do minimalnego, chce wystąpić o podwyższenie alimentów i uregulowanie kontaktów, na które ojciec dzieci przychodzi nieregularnie. W punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej radca wyjaśnia jej, że pozew o alimenty jest wolny od opłat, pomaga przygotować wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i wskazuje dokumenty, które powinna dołączyć. Jeśli sąd uwzględni wniosek, sprawę poprowadzi wyznaczony radca lub adwokat.
Radca prawny w sprawach rodzinnych może pomagać od pierwszej porady przed rozstaniem, przez sprawy dotyczące dzieci i majątku, aż po postępowania karne oraz odwoławcze. Z pomocy prawnej mogą skorzystać także osoby, których nie stać na kancelarię. W wielu sprawach znaczenie ma moment zgłoszenia się do prawnika, szczególnie gdy biegną terminy albo trzeba odpowiednio wcześnie zabezpieczyć dowody. Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi indywidualnej porady prawnej, dlatego konkretną sytuację rodzinną warto omówić z radcą prawnym, adwokatem lub w punkcie nieodpłatnej pomocy prawnej.
r.pr. Joanna Jolanta Kołecka-Kwaśnik
radca prawny (nr wpisu ZG-863)
Radca prawny w Gorzowie Wielkopolskim, nr wpisu ZG-863 w OIRP w Zielonej Górze (wpis 2021). Doświadczenie zawodowe zdobywa od 2014 r., m.in. w kancelariach radcowskich i kancelarii syndyka; prowadzi własną kancelarię i zajmuje się prawem rodzinnym, cywilnym, gospodarczym i upadłościowym.
- Strona www / portfolio
- O mnie – Kancelaria Radcy Prawnego Joanna Kołecka-Kwaśnik
- Oferta kancelarii
- SzukajRadcy.pl – rejestr KIRP, wpis ZG-863
- E-mail: kancelaria@radca-kolecka.pl
- Telefon: +48 695 941 541